O illər təzə oxumağı öyrəndiyim illər idi…
Nənəm mənə Füzulinin "Hədiqətüs-Süəda" əsərini verər və ucadan oxumağımı istəyərdi. Adımın "Hüseyn" olması bu seçilmişliyin səbəbi olub-olmadığını bilmirəm!
İmam Hüseynin Kərbəlada sudan necə məhrum edildiyini, çadırlarının necə yandırıldığını, uşaqların fəryadını və qardaşı Abbasın Fəratdan su gətirməyə çalışarkən oxlarla şəhid edildiyini oxuyardım…
Sonra, övladları Əli Əkbərin, Qasimin və altı aylıq Əli Əsğərin öldürülməsini və nəhayət, İmam Hüseynin son vida mərasimini və şəhidliyini oxuyanda nənəmin göz yaşları sel kimi axırdı…
Uşaq zehnimlə bu göz yaşlarını başa düşə bilmirdim. O, həmişə mənə İmam Hüseyn haqqında məlumat verərdi ki, mən bunları başa düşə bilim: “O, Məhəmməd Peyğəmbərə ən çox bənzəyən idi...”, “Məhəmməd Peyğəmbər buyurmuşdur: Həsəni və Hüseyni sevən məni sevir...”, “Yezidlər Məhəmməd Peyğəmbərin oxşayıb öpdüyü İmam Hüseynin başını kəsdilər..”.
Və o, İmam Hüseyni oxla vuran Nümeyri, ona qılıncla hücum edən Təmimi, onun başını kəsən Nəxəyi, onların komandiri Şimri və onun qətli üçün əmr verən Yezidi lənətləyərdi...
İllər sonra başa düşdüm ki, nənəm sadəcə kitab dinləmir. O, əsrlər boyu Məhərrəm ayında evlərdə oxunan, nəsildən-nəslə ötürülən ortaq yasın, ortaq vicdanın dirçəlişinin şahidi olurdu...
Nənəm və milyonlarla müsəlman üçün Kərbəla sadəcə tarixin bağlı səhifəsi deyil, hər oxunduqda yenidən yaşanan bir insanlıq sınağıdır...
Əlbəttə ki, bu girişin bir səbəbi var.
Qərbdə bir müddət xarici siyasət yalnız hərbi güc və ya diplomatik əlaqələr vasitəsilə deyil, həm də dərin tarixi biliklər və illərlə davam edən regional tədqiqatlar vasitəsilə təhlil edilirdi...
Dövlətlər, universitetlər və böyük qəzetlər Yaxın Şərqi anlamağa illər həsr etmiş tədqiqatçıları və jurnalistləri dinləyirdilər.
Çünki bir ölkənin mövcud siyasətini anlamaq üçün təkcə hakimiyyətdəki adları deyil, həm də onun tarixini, məzhəb quruluşunu, sosial yaddaşını və dövlət ənənəsini bilmək vacibdir.
Məsələn: Robert Fisk Livandan Əfqanıstana qədər Yaxın Şərq müharibələrini və İran-İraq müharibəsini meydandan izlədi... Seymur Herş ABŞ xarici siyasətinin görünməyən aspektlərini araşdırdı, Olivier Roy və Gilles Kepel onilliklər ərzində Siyasi İslamın müxtəlif aspektlərini öyrənərək müxtəlif tezislər hazırladılar.
Elaine Sciolino və Robin Wright təkcə İran hökumətini deyil, həm də cəmiyyətini və mədəniyyətini anlamağa çalışan jurnalistlər idilər.
Təkcə jurnalistlər deyil...
Məsələn... Fransız filosofu Mişel Fuko 1978-ci ilin sentyabr və noyabr aylarında iki dəfə Tehrana gedərək İran İnqilabını müşahidə etmiş, baş verən transformasiya haqqında araşdırmalar aparmış və geniş yazılar yazmışdır.
Lakin bu gün beynəlxalq münasibətlərdə tarixi dərinlik və analitik biliklər getdikcə daha az əhəmiyyət kəsb edir. Uzun illər bu sahədə çalışmış mütəxəssislərin qiymətləndirmələri əvəzinə, qısamüddətli siyasi gözləntilər və ani fikirlər getdikcə qərar qəbuletmə proseslərinə təsir göstərir. Eyni halda bir ölkə yalnız mövcud hökuməti ilə deyil, həm də əsrlər və minilliklər ərzində inkişaf etmiş dövlət ənənəsi və siyasi mədəniyyəti ilə başa düşülməlidir...
Bu məqama çatmaq istəyirəm:
Kərbəlanın ən böyük mirası təkcə yas mərasimi ənənəsi deyil.
Hər Məhərrəm ayında yenidən xatırlanan Məhəmməd Peyğəmbərin hekayəsi... Hüseynin müqaviməti bizə keçmişi xatırlatmaqla yanaşı, həm də zülmə müqavimət göstərmək, itki qarşısında sarsılmamaq və liderini itirdikdən sonra belə mübarizəni davam etdirmək mənasını əks etdirir...
Şiə siyasi mədəniyyətində şəhidlik hərəkatın sonu deyil, müqavimətin yenidən doğulmasıdır...
1979-cu il İran İnqilabı zamanı Xomeyninin ən çox tarixi istinad etdiyi yer Kərbəla idi. İnqilabi müzakirələrdə Şah Yezidin, inqilabçılar isə İmam Hüseynin tərəfində idilər...
İnqilabdan sonra bu xatirə təkcə dini mərasimlərdə deyil, həm də təhsil sistemində, ədəbiyyatda, kinoda, rəsmi müzakirələrdə və dövlət mərasimlərində daim təkrarlanırdı.
Kərbəla tarix kitabları ilə məhdudlaşan bir vəhşilik olmaqdan çıxdı və İran dövlətinin siyasi mədəniyyətini qidalandıran canlı bir xatirəyə çevrildi.
Buna görə də:
Bu gün İranı yalnız mövcud hökmdarlarından ibarət görmək ölkəni natamam başa düşmək olardı.
Dövlət liderlərinin, komandirlərinin və ya siyasi kadrların hədəfə alınmasının/sui-qəsd edilməsinin İranın təslim olmasına səbəb olacağını düşünmək, on üç əsrdən çox davam edən bu tarixi tamamilə anlamamaq deməkdir.
İranda liderlərin ölümü çox vaxt parçalanmanın başlanğıcı deyil, həmişə yeni həmrəyliyin və yeni müqavimətin başlanğıcıdır...
Bu, Tramp/ABŞ administrasiyasının İran siyasətindəki ən böyük strateji səhvidir. Onlar hesablamalarını hərbi gücə əsaslandırırdılar, İranın dözümlülüyü isə Kərbəla tərəfindən formalaşdırılan tarixi şüurla qidalanır...
Vaşinqtonun İranla bağlı görmədiyi yanlış təsəvvür budur: Onlar rejimin çökəcəyini düşünürdülər, lakin ölkəni dəstəkləyən və xalqı birləşdirən tarixi yaddaşı yenidən aktivləşdirdilər. Və məğlub oldular...
Soner Yalçın
Vaşinqtonun Kərbəla xəyaləti…
O illər təzə oxumağı öyrəndiyim illər idi…
Nənəm mənə Füzulinin "Hədiqətüs-Süəda" əsərini verər və ucadan oxumağımı istəyərdi. Adımın "Hüseyn" olması bu seçilmişliyin səbəbi olub-olmadığını bilmirəm!
İmam Hüseynin Kərbəlada sudan necə məhrum edildiyini, çadırlarının necə yandırıldığını, uşaqların fəryadını və qardaşı Abbasın Fəratdan su gətirməyə çalışarkən oxlarla şəhid edildiyini oxuyardım…
Sonra, övladları Əli Əkbərin, Qasimin və altı aylıq Əli Əsğərin öldürülməsini və nəhayət, İmam Hüseynin son vida mərasimini və şəhidliyini oxuyanda nənəmin göz yaşları sel kimi axırdı…
Uşaq zehnimlə bu göz yaşlarını başa düşə bilmirdim. O, həmişə mənə İmam Hüseyn haqqında məlumat verərdi ki, mən bunları başa düşə bilim: “O, Məhəmməd Peyğəmbərə ən çox bənzəyən idi...”, “Məhəmməd Peyğəmbər buyurmuşdur: Həsəni və Hüseyni sevən məni sevir...”, “Yezidlər Məhəmməd Peyğəmbərin oxşayıb öpdüyü İmam Hüseynin başını kəsdilər..”.
Və o, İmam Hüseyni oxla vuran Nümeyri, ona qılıncla hücum edən Təmimi, onun başını kəsən Nəxəyi, onların komandiri Şimri və onun qətli üçün əmr verən Yezidi lənətləyərdi...
İllər sonra başa düşdüm ki, nənəm sadəcə kitab dinləmir. O, əsrlər boyu Məhərrəm ayında evlərdə oxunan, nəsildən-nəslə ötürülən ortaq yasın, ortaq vicdanın dirçəlişinin şahidi olurdu...
Nənəm və milyonlarla müsəlman üçün Kərbəla sadəcə tarixin bağlı səhifəsi deyil, hər oxunduqda yenidən yaşanan bir insanlıq sınağıdır...
Əlbəttə ki, bu girişin bir səbəbi var.
Qərbdə bir müddət xarici siyasət yalnız hərbi güc və ya diplomatik əlaqələr vasitəsilə deyil, həm də dərin tarixi biliklər və illərlə davam edən regional tədqiqatlar vasitəsilə təhlil edilirdi...
Dövlətlər, universitetlər və böyük qəzetlər Yaxın Şərqi anlamağa illər həsr etmiş tədqiqatçıları və jurnalistləri dinləyirdilər.
Çünki bir ölkənin mövcud siyasətini anlamaq üçün təkcə hakimiyyətdəki adları deyil, həm də onun tarixini, məzhəb quruluşunu, sosial yaddaşını və dövlət ənənəsini bilmək vacibdir.
Məsələn: Robert Fisk Livandan Əfqanıstana qədər Yaxın Şərq müharibələrini və İran-İraq müharibəsini meydandan izlədi... Seymur Herş ABŞ xarici siyasətinin görünməyən aspektlərini araşdırdı, Olivier Roy və Gilles Kepel onilliklər ərzində Siyasi İslamın müxtəlif aspektlərini öyrənərək müxtəlif tezislər hazırladılar.
Elaine Sciolino və Robin Wright təkcə İran hökumətini deyil, həm də cəmiyyətini və mədəniyyətini anlamağa çalışan jurnalistlər idilər.
Təkcə jurnalistlər deyil...
Məsələn... Fransız filosofu Mişel Fuko 1978-ci ilin sentyabr və noyabr aylarında iki dəfə Tehrana gedərək İran İnqilabını müşahidə etmiş, baş verən transformasiya haqqında araşdırmalar aparmış və geniş yazılar yazmışdır.
Lakin bu gün beynəlxalq münasibətlərdə tarixi dərinlik və analitik biliklər getdikcə daha az əhəmiyyət kəsb edir. Uzun illər bu sahədə çalışmış mütəxəssislərin qiymətləndirmələri əvəzinə, qısamüddətli siyasi gözləntilər və ani fikirlər getdikcə qərar qəbuletmə proseslərinə təsir göstərir. Eyni halda bir ölkə yalnız mövcud hökuməti ilə deyil, həm də əsrlər və minilliklər ərzində inkişaf etmiş dövlət ənənəsi və siyasi mədəniyyəti ilə başa düşülməlidir...
Bu məqama çatmaq istəyirəm:
Kərbəlanın ən böyük mirası təkcə yas mərasimi ənənəsi deyil.
Hər Məhərrəm ayında yenidən xatırlanan Məhəmməd Peyğəmbərin hekayəsi... Hüseynin müqaviməti bizə keçmişi xatırlatmaqla yanaşı, həm də zülmə müqavimət göstərmək, itki qarşısında sarsılmamaq və liderini itirdikdən sonra belə mübarizəni davam etdirmək mənasını əks etdirir...
Şiə siyasi mədəniyyətində şəhidlik hərəkatın sonu deyil, müqavimətin yenidən doğulmasıdır...
1979-cu il İran İnqilabı zamanı Xomeyninin ən çox tarixi istinad etdiyi yer Kərbəla idi. İnqilabi müzakirələrdə Şah Yezidin, inqilabçılar isə İmam Hüseynin tərəfində idilər...
İnqilabdan sonra bu xatirə təkcə dini mərasimlərdə deyil, həm də təhsil sistemində, ədəbiyyatda, kinoda, rəsmi müzakirələrdə və dövlət mərasimlərində daim təkrarlanırdı.
Kərbəla tarix kitabları ilə məhdudlaşan bir vəhşilik olmaqdan çıxdı və İran dövlətinin siyasi mədəniyyətini qidalandıran canlı bir xatirəyə çevrildi.
Buna görə də:
Bu gün İranı yalnız mövcud hökmdarlarından ibarət görmək ölkəni natamam başa düşmək olardı.
Dövlət liderlərinin, komandirlərinin və ya siyasi kadrların hədəfə alınmasının/sui-qəsd edilməsinin İranın təslim olmasına səbəb olacağını düşünmək, on üç əsrdən çox davam edən bu tarixi tamamilə anlamamaq deməkdir.
İranda liderlərin ölümü çox vaxt parçalanmanın başlanğıcı deyil, həmişə yeni həmrəyliyin və yeni müqavimətin başlanğıcıdır...
Bu, Tramp/ABŞ administrasiyasının İran siyasətindəki ən böyük strateji səhvidir. Onlar hesablamalarını hərbi gücə əsaslandırırdılar, İranın dözümlülüyü isə Kərbəla tərəfindən formalaşdırılan tarixi şüurla qidalanır...
Vaşinqtonun İranla bağlı görmədiyi yanlış təsəvvür budur: Onlar rejimin çökəcəyini düşünürdülər, lakin ölkəni dəstəkləyən və xalqı birləşdirən tarixi yaddaşı yenidən aktivləşdirdilər. Və məğlub oldular...
Soner Yalçın