Cəmiyyətdə və xüsusilə gənclər arasında dindarlığın səviyyəsini qiymətləndirmək üçün əvvəlcə “dindarlıq” anlayışının sərhədləri dəqiq müəyyənləşdirilməlidir. Din yalnız zahiri davranışlardan ibarət deyil, həm də əsas etiqadi inancları, daxili mənəvi keyfiyyətləri və bu inanclardan qaynaqlanan fərdi və ictimai davranışları əhatə edir.
Dini davranışlar fərdi və ictimai olmaqla iki əsas qrupa bölünür. İctimai davranışlar isə öz növbəsində könüllü xarakter daşıyan və qanunla tənzimlənən formalar kimi fərqləndirilə bilər. Bu səbəbdən dindarlıq yalnız bir ölçü ilə deyil, müxtəlif aspektlər üzrə ayrıca qiymətləndirilməlidir.
“Dindarlıq azalıb” və ya “artıb” kimi ümumi ifadələr elmi baxımdan yetərli deyil. Onun fikrincə, etiqadi sahədə, fərdi ibadətlərdə (məsələn, fərdi namaz), könüllü ictimai mərasimlərdə (məsələn, dini toplantılar) və qanunla tənzimlənən dini normalarda vəziyyət ayrıca təhlil olunmalıdır.
Xüsusilə etiqadi sahə daxili məsələ olduğu üçün onun dəqiq ölçülməsi çətindir. Allaha və axirətə inamla bağlı aparılan sorğular belə inancların dərinliyini və ixlas səviyyəsini tam əks etdirmir.
Keyfiyyət dəyişib, kəmiyyət naməlumdur
Təqlidçi inancdan şüurlu seçiminə
Zamanın tələbləri fonunda təqlidə əsaslanan dindarlıq keyfiyyət baxımından azalıb. Yəni insanlar əvvəlki kimi yalnız ailə və mühit təsiri ilə deyil, daha çox araşdırma, düşüncə və şəxsi seçim əsasında inanmağa meyllidirlər.
Kəmiyyət baxımından – yəni inananların sayında əvvəlki dövrlərlə müqayisədə artım və ya azalma barədə dəqiq statistik məlumat yoxdur. Lakin keyfiyyət baxımından, yəni inancların şüurluluğu və möhkəmliyi baxımından müasir dövrdə dindar şəxslərin daha məlumatlı və əsaslandırılmış mövqeyə sahib olduğu iddia edilə bilər.
Medianın və qloballaşmanın təsiri
Belə hesab edilir ki, media imkanlarının genişlənməsi və qloballaşma prosesləri də mühüm təsir göstərib. Bu amillərin hər biri ayrıca elmi araşdırma mövzusu ola bilər.
Dindarlıq məsələsinə birtərəfli və ümumi yanaşma doğru deyil; hər bir ölçü ayrıca təhlil edilməli və nəticələr elmi əsaslarla qiymətləndirilməlidir.
Dindarlıq azalır, yoxsa dəyişir?
Cəmiyyətdə və xüsusilə gənclər arasında dindarlığın səviyyəsini qiymətləndirmək üçün əvvəlcə “dindarlıq” anlayışının sərhədləri dəqiq müəyyənləşdirilməlidir. Din yalnız zahiri davranışlardan ibarət deyil, həm də əsas etiqadi inancları, daxili mənəvi keyfiyyətləri və bu inanclardan qaynaqlanan fərdi və ictimai davranışları əhatə edir.
Dini davranışlar fərdi və ictimai olmaqla iki əsas qrupa bölünür. İctimai davranışlar isə öz növbəsində könüllü xarakter daşıyan və qanunla tənzimlənən formalar kimi fərqləndirilə bilər. Bu səbəbdən dindarlıq yalnız bir ölçü ilə deyil, müxtəlif aspektlər üzrə ayrıca qiymətləndirilməlidir.
“Dindarlıq azalıb” və ya “artıb” kimi ümumi ifadələr elmi baxımdan yetərli deyil. Onun fikrincə, etiqadi sahədə, fərdi ibadətlərdə (məsələn, fərdi namaz), könüllü ictimai mərasimlərdə (məsələn, dini toplantılar) və qanunla tənzimlənən dini normalarda vəziyyət ayrıca təhlil olunmalıdır.
Xüsusilə etiqadi sahə daxili məsələ olduğu üçün onun dəqiq ölçülməsi çətindir. Allaha və axirətə inamla bağlı aparılan sorğular belə inancların dərinliyini və ixlas səviyyəsini tam əks etdirmir.
Keyfiyyət dəyişib, kəmiyyət naməlumdur
Təqlidçi inancdan şüurlu seçiminə
Zamanın tələbləri fonunda təqlidə əsaslanan dindarlıq keyfiyyət baxımından azalıb. Yəni insanlar əvvəlki kimi yalnız ailə və mühit təsiri ilə deyil, daha çox araşdırma, düşüncə və şəxsi seçim əsasında inanmağa meyllidirlər.
Kəmiyyət baxımından – yəni inananların sayında əvvəlki dövrlərlə müqayisədə artım və ya azalma barədə dəqiq statistik məlumat yoxdur. Lakin keyfiyyət baxımından, yəni inancların şüurluluğu və möhkəmliyi baxımından müasir dövrdə dindar şəxslərin daha məlumatlı və əsaslandırılmış mövqeyə sahib olduğu iddia edilə bilər.
Medianın və qloballaşmanın təsiri
Belə hesab edilir ki, media imkanlarının genişlənməsi və qloballaşma prosesləri də mühüm təsir göstərib. Bu amillərin hər biri ayrıca elmi araşdırma mövzusu ola bilər.
Dindarlıq məsələsinə birtərəfli və ümumi yanaşma doğru deyil; hər bir ölçü ayrıca təhlil edilməli və nəticələr elmi əsaslarla qiymətləndirilməlidir.