İran yeni ilə etirazlarla daxil olub. İran rialının dollara qarşı həddindən artıq devalvasiyası onsuz da çətin vəziyyətdə olan İran iqtisadiyyatını daha da gərginləşdirib və insanları küçələrə çıxarıb. Etirazlar günlərdir davam edir. Qapalı bazarda mağazaların bağlanması ilə başlayan hadisə universitet tələbələrinin Ali Rəhbərə qarşı etirazına çevrilib.
ABŞ və İsrail hadisələri yaxından izlədiklərini və ABŞ-ın müxtəlif kanallar vasitəsilə İran xalqına dəstək mesajı göndərdiyini bildiriblər. İranla bağlı hər hansı bir məsələdə demək olar ki, əvəzolunmaz olan devrilmiş şahın oğlu Rza Pəhləvi də dərhal sosial mediada İran xalqına dəstək mesajı göndərib.
İranda universitet tələbələrinin və dükan sahiblərinin küçələrə çıxması əslində həyəcan təbili çalındığını göstərir. 1979-cu ildən əvvəl demək olar ki, hər siyasi baxış bucağından olan tələbələr və dükan sahibləri Şah rejiminə qarşı genişmiqyaslı etirazların mərkəzində idilər. Tələbələrin və dükan sahiblərinin küçələrə çıxması bir daha rejimin gələcəyinə diqqət çəkir. İran İslam İnqilabına əsaslanaraq, İranda rejimi dəyişdirə biləcək üç güclü sosial aktyorun olduğunu demək olar: mollalar, tələbələr və dükan sahibləri.
ABŞ və İsrail İslam inqilabının öz xalqları tərəfindən devriləcəyinə səbirsizliklə ümid edirlər. Bu kontekstdə, ABŞ tərəfindən dəstəklənən, xalq etirazlarına və hərəkətlərinə əsaslanan "Rəngli İnqilab" prosesinin İran üçün gündəmdə olub-olmadığı sualı ortaya çıxır...
Lakin bu mənzərədə çatışmayan hissələr mollalar və adi insanlardır. Bu iki aktyor bu etirazlarda iştirak etməsə, ABŞ-ın, devrilmiş şahın oğlunun və hətta İsrailin ümidləri puça çıxacaq. Tarixən din xadimlərinin İran cəmiyyətinə təsiri olduqca güclüdür. Bunun ən yaxşı nümunəsi mollaların, Qumdakı şiə ruhanilərinin və Xomeyninin İran İslam İnqilabına hazırlıqda oynadığı roldur. Sağçılar, solçular, kommunistlər və maoçular Şaha qarşı Xomeyninin ətrafında toplaşdılar. Sonradan yolları ayrılsa da, inqilabdan əvvəl vahid cəbhə yaratmağı bacardılar.
Lakin bu gün baş verənlər, yumurta və benzin qiymətlərinin artması səbəbindən Ruhani dövründə baş verən etirazlardan çox da fərqlənmir. Bu, tamamilə həyat şəraitinin pisləşməsi, artan inflyasiya və bunun ümumi qiymətlərə əhəmiyyətli təsiri ilə bağlıdır.
İran xalqının güclü dini inancları olsa da, onlarda millətçi bir quruluş da var. Onlar ABŞ və İsrail tərəfindən ölkələrinin bombalanmasını unutmayıblar və buna görə də bu iki ölkə ilə rejimə qarşı əl-ələ vermələri ağlasığmazdır. Əksinə, onlar vətən naminə birləşmək və rejimi dəstəkləmək meylini nümayiş etdiriblər və göstərməyə davam edəcəklər.
İranda etirazlar yeni bir fenomen deyil. Son 15 ildə bir çox etirazlar baş verib. Seçkilərlə bağlı Yaşıl Hərəkatdan tutmuş 2017-2018-ci illərdə yaşayış xərclərinin yüksək olmasına qarşı etirazlara və 2019-cu ildə baş verən böyük benzin etirazlarına qədər bir çox hadisə baş verdi və hamısı bir müddət sonra başa çatıb. Lakin bu cür tədbirlər xarici güclər üçün böyük imkanlar yaradır. Trampın ilk müddətinə təsadüf edən 2018 və 2019-cu illərdəki etirazlar zamanı sosial mediada etirazçılara verdiyi dəstək insanların yaddaşında təzə qalır.
Bu il İslam İnqilabının 47-ci ildönümünü qeyd edəcək İran ictimaiyyətin mənəvi hisslərini etirazlara qarşı səfərbər etməyə çalışır. 3 yanvar 2020-ci ildə ABŞ tərəfindən İraqda öldürülən Qasım Süleymaninin ölümünün ildönümü münasibətilə anım tədbirləri keçirilir. Mərkəzi bankın rəhbəri də vəzifəsindən azad edilib.
Tramp administrasiyası, əvvəlki hallarda olduğu kimi, İrandakı vəziyyəti yaxından izləyir, lakin sosial media qiymətləndirmələrindən kənara çıxması ehtimalı az görünür. ABŞ İran xalqını öz gələcəyinə qərar verməyə təşviq edir və onun gözləntiləri "İran xalqının öz azadlığını İrana gətirməsi"dir. Buna görə də, müdaxilə və digər üsullar hazırda müzakirə mövzusu deyil.
Özünü vəliəhd adlandıran devrilmiş şahın oğlu İranı ailəsinin mülkü kimi iddia edir, ölkəyə olan iddiasını irəli sürür və İran xalqına monarxiyanın yenidən qurulacağını və yeni şah kimi taxta çıxacağını vəd edir. Lakin 1979-cu ildə İran xalqı monarxiyanı devirmək üçün ayağa qalxdı və bunun üçün ağır bir qiymət ödədi. Bu qiymət şah rejiminin gələcək bərpası üçün ödənilmədi. Buna görə də, monarxiya xəyallarının gerçəkləşmək şansı yoxdur. Tarix kitablarında Pəhləvi ailəsinin Qərblə birlikdə İranı necə istismar etdiyi qeyd olunur. İran xalqı bir daha bu tələyə düşməyəcək.
İlk növbədə, İranın güclü dövlətçilik ənənəsi və kimliyi var. Şiə düşüncəsinin dövlətə baxışlarını və cəmiyyətə irfani təsirini nəzərə alsaq, güclü dövlətçilik ənənəsi və yaxşı qurulmuş milli şüuru olmayan ölkələrdə baş verən "Rəngli İnqilab"ın İranda baş vermə ehtimalı azdır.
Buna baxmayaraq, hər şeyə baxmayaraq, Çin prezidenti Si Cinpinin 2022-ci ildən bəri demək olar ki, hər fürsətdə, xüsusən də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının zirvə görüşlərində verdiyi Rəngli İnqilablar barədə xəbərdarlıqları ciddiyə almaq lazımdır.
Barış Adıbelli
İranda rəngli inqilabın təhlükəsi!
İran yeni ilə etirazlarla daxil olub. İran rialının dollara qarşı həddindən artıq devalvasiyası onsuz da çətin vəziyyətdə olan İran iqtisadiyyatını daha da gərginləşdirib və insanları küçələrə çıxarıb. Etirazlar günlərdir davam edir. Qapalı bazarda mağazaların bağlanması ilə başlayan hadisə universitet tələbələrinin Ali Rəhbərə qarşı etirazına çevrilib.
ABŞ və İsrail hadisələri yaxından izlədiklərini və ABŞ-ın müxtəlif kanallar vasitəsilə İran xalqına dəstək mesajı göndərdiyini bildiriblər. İranla bağlı hər hansı bir məsələdə demək olar ki, əvəzolunmaz olan devrilmiş şahın oğlu Rza Pəhləvi də dərhal sosial mediada İran xalqına dəstək mesajı göndərib.
İranda universitet tələbələrinin və dükan sahiblərinin küçələrə çıxması əslində həyəcan təbili çalındığını göstərir. 1979-cu ildən əvvəl demək olar ki, hər siyasi baxış bucağından olan tələbələr və dükan sahibləri Şah rejiminə qarşı genişmiqyaslı etirazların mərkəzində idilər. Tələbələrin və dükan sahiblərinin küçələrə çıxması bir daha rejimin gələcəyinə diqqət çəkir. İran İslam İnqilabına əsaslanaraq, İranda rejimi dəyişdirə biləcək üç güclü sosial aktyorun olduğunu demək olar: mollalar, tələbələr və dükan sahibləri.
ABŞ və İsrail İslam inqilabının öz xalqları tərəfindən devriləcəyinə səbirsizliklə ümid edirlər. Bu kontekstdə, ABŞ tərəfindən dəstəklənən, xalq etirazlarına və hərəkətlərinə əsaslanan "Rəngli İnqilab" prosesinin İran üçün gündəmdə olub-olmadığı sualı ortaya çıxır...
Lakin bu mənzərədə çatışmayan hissələr mollalar və adi insanlardır. Bu iki aktyor bu etirazlarda iştirak etməsə, ABŞ-ın, devrilmiş şahın oğlunun və hətta İsrailin ümidləri puça çıxacaq. Tarixən din xadimlərinin İran cəmiyyətinə təsiri olduqca güclüdür. Bunun ən yaxşı nümunəsi mollaların, Qumdakı şiə ruhanilərinin və Xomeyninin İran İslam İnqilabına hazırlıqda oynadığı roldur. Sağçılar, solçular, kommunistlər və maoçular Şaha qarşı Xomeyninin ətrafında toplaşdılar. Sonradan yolları ayrılsa da, inqilabdan əvvəl vahid cəbhə yaratmağı bacardılar.
Lakin bu gün baş verənlər, yumurta və benzin qiymətlərinin artması səbəbindən Ruhani dövründə baş verən etirazlardan çox da fərqlənmir. Bu, tamamilə həyat şəraitinin pisləşməsi, artan inflyasiya və bunun ümumi qiymətlərə əhəmiyyətli təsiri ilə bağlıdır.
İran xalqının güclü dini inancları olsa da, onlarda millətçi bir quruluş da var. Onlar ABŞ və İsrail tərəfindən ölkələrinin bombalanmasını unutmayıblar və buna görə də bu iki ölkə ilə rejimə qarşı əl-ələ vermələri ağlasığmazdır. Əksinə, onlar vətən naminə birləşmək və rejimi dəstəkləmək meylini nümayiş etdiriblər və göstərməyə davam edəcəklər.
İranda etirazlar yeni bir fenomen deyil. Son 15 ildə bir çox etirazlar baş verib. Seçkilərlə bağlı Yaşıl Hərəkatdan tutmuş 2017-2018-ci illərdə yaşayış xərclərinin yüksək olmasına qarşı etirazlara və 2019-cu ildə baş verən böyük benzin etirazlarına qədər bir çox hadisə baş verdi və hamısı bir müddət sonra başa çatıb. Lakin bu cür tədbirlər xarici güclər üçün böyük imkanlar yaradır. Trampın ilk müddətinə təsadüf edən 2018 və 2019-cu illərdəki etirazlar zamanı sosial mediada etirazçılara verdiyi dəstək insanların yaddaşında təzə qalır.
Bu il İslam İnqilabının 47-ci ildönümünü qeyd edəcək İran ictimaiyyətin mənəvi hisslərini etirazlara qarşı səfərbər etməyə çalışır. 3 yanvar 2020-ci ildə ABŞ tərəfindən İraqda öldürülən Qasım Süleymaninin ölümünün ildönümü münasibətilə anım tədbirləri keçirilir. Mərkəzi bankın rəhbəri də vəzifəsindən azad edilib.
Tramp administrasiyası, əvvəlki hallarda olduğu kimi, İrandakı vəziyyəti yaxından izləyir, lakin sosial media qiymətləndirmələrindən kənara çıxması ehtimalı az görünür. ABŞ İran xalqını öz gələcəyinə qərar verməyə təşviq edir və onun gözləntiləri "İran xalqının öz azadlığını İrana gətirməsi"dir. Buna görə də, müdaxilə və digər üsullar hazırda müzakirə mövzusu deyil.
Özünü vəliəhd adlandıran devrilmiş şahın oğlu İranı ailəsinin mülkü kimi iddia edir, ölkəyə olan iddiasını irəli sürür və İran xalqına monarxiyanın yenidən qurulacağını və yeni şah kimi taxta çıxacağını vəd edir. Lakin 1979-cu ildə İran xalqı monarxiyanı devirmək üçün ayağa qalxdı və bunun üçün ağır bir qiymət ödədi. Bu qiymət şah rejiminin gələcək bərpası üçün ödənilmədi. Buna görə də, monarxiya xəyallarının gerçəkləşmək şansı yoxdur. Tarix kitablarında Pəhləvi ailəsinin Qərblə birlikdə İranı necə istismar etdiyi qeyd olunur. İran xalqı bir daha bu tələyə düşməyəcək.
İlk növbədə, İranın güclü dövlətçilik ənənəsi və kimliyi var. Şiə düşüncəsinin dövlətə baxışlarını və cəmiyyətə irfani təsirini nəzərə alsaq, güclü dövlətçilik ənənəsi və yaxşı qurulmuş milli şüuru olmayan ölkələrdə baş verən "Rəngli İnqilab"ın İranda baş vermə ehtimalı azdır.
Buna baxmayaraq, hər şeyə baxmayaraq, Çin prezidenti Si Cinpinin 2022-ci ildən bəri demək olar ki, hər fürsətdə, xüsusən də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının zirvə görüşlərində verdiyi Rəngli İnqilablar barədə xəbərdarlıqları ciddiyə almaq lazımdır.
Barış Adıbelli